परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालको अस्ट्रेलिया भ्रमण: बाढी, जलवायु र जलविद्युत्मा नयाँ साझेदारीको सम्भावना

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनाल अस्ट्रेलिया भ्रमणमा आउने भएका छन्। परराष्ट्रमन्त्रीको सचिवालयका अनुसार प्रशान्त क्षेत्रमा हुने COP31 को प्रि-कोप नेताहरूको कार्यक्रममा सहभागी भएपछि उनी अक्टोबर ८ मा अस्ट्रेलियाकी विदेशमन्त्री पेनी वोङसँग भेटवार्ता गर्नेछन्।

राष्ट्रसंघ महासभाका क्रममा सेप्टेम्बर २५ मा न्यूयोर्कमा दुई देशबीच दुई तहमा भेट भएको थियो। प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले अस्ट्रेलियाली प्रधानमन्त्री एन्थोनी अल्बानिजसँग भेट गरे भने परराष्ट्रमन्त्री खनालले विदेशमन्त्री वोङसँग छलफल गरे। दुवै भेटमा नेपालको बाढी, राहत र पुनर्निर्माणका विषय प्रमुख रहे। “नेपाल विनाशकारी बाढीबाट उठ्दै गर्दा अस्ट्रेलिया त्यहाँका जनतासँग उभिएको छ,” अल्बानिजले भनेका थिए।

यसअघि नेपालका परराष्ट्रमन्त्री फेब्रुअरी २०२४ मा अस्ट्रेलिया आएका थिए। तत्कालीन परराष्ट्रमन्त्री नारायणप्रकाश साउदले पर्थमा हिन्द महासागर सम्मेलनमा भाग लिँदै वोङसँग भेट गरेका थिए। तर दुई साताभित्र प्रधानमन्त्री र परराष्ट्रमन्त्री दुवै तहमा भेट र त्यसलगत्तै अस्ट्रेलिया भ्रमण हुनुले दुई देशबीचको संवाद पहिलेभन्दा धेरै सघन बनेको देखाउँछ।

राष्ट्रसंघमा गुन्जिएको नेपालको आवाज

यो भ्रमणको पृष्ठभूमि प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको राष्ट्रसंघ सम्बोधनले तयार पारेको छ। ‘हिमालयन सुनामी’ भनिएको अगस्टको विनाशकारी बाढीलाई उनले नेपालको मात्र होइन, विश्वव्यापी जलवायु संकटको चेतावनीका रूपमा प्रस्तुत गरे।

“जब घर जलिरहेको हुन्छ, हामी परिवारलाई ५० वटा फाराम भर्न लगाउँदैनौँ,” भन्दै उनले विपद् प्रभावित गरिब देशलाई ऋण होइन, अनुदानमा आधारित तत्काल सहयोग माग गरे। एसोसिएटेड प्रेस र रोयटर्सजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले उनको सम्बोधनलाई प्रमुखताका साथ प्रकाशित गरे।

नेपालले भोगेको पीडा अझै सकिएको छैन। सेप्टेम्बर २४ देखि जारी भारी वर्षाले देशभर ३०० भन्दा बढी पहिरो गएका छन् र दर्जनौँको ज्यान गएको छ। यही पीडालाई नेपालले अहिले विश्वमञ्चमा जलवायु न्यायको सशक्त आवाजमा बदलिरहेको छ।

जलवायुमा साझा एजेन्डा

जलवायु परिवर्तन अस्ट्रेलियाको पनि प्रमुख एजेन्डा हो। नोभेम्बरमा टर्कीमा हुने COP31 जलवायु सम्मेलनमा अस्ट्रेलियाले ‘वार्ताको अध्यक्ष’ को भूमिका निर्वाह गर्दैछ र प्रशान्त टापु राष्ट्रहरूसँग मिलेर काम गरिरहेको छ। सन् २०३० सम्म ८२ प्रतिशत नवीकरणीय बिजुली र सन् २०५० सम्म नेट जिरो उसको लक्ष्य हो।

नेपालले पनि राष्ट्रसंघमा ‘सगरमाथादेखि समुद्रसम्म’ अभियान अघि सारेर हिमालको संकटलाई प्रशान्त टापु राष्ट्रहरूको संकटसँग जोडेको छ। यसले नेपाल र अस्ट्रेलियालाई जलवायु कूटनीतिमा स्वाभाविक साझेदार बनाउँछ।

एकअर्काबाट सिक्ने अवसर

यो सम्बन्ध सहयोग लिने र दिनेमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन। विपद् पूर्वसूचना, विपद् प्रतिरोधी पूर्वाधार, जलवायु वित्त र प्रविधिमा नेपालले अस्ट्रेलियाबाट धेरै सिक्न सक्छ।

तर अस्ट्रेलियाले पनि नेपालबाट सिक्न सक्छ। नेपालको राष्ट्रिय ग्रिडको बिजुली लगभग पूर्ण रूपमा जलविद्युत्बाट उत्पादन हुन्छ। नेपालले भारत र बंगलादेशमा बिजुली निर्यात गरिरहेको छ र सन् २०३५ सम्म २८ हजार ५ सय मेगावाट उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेको छ। नवीकरणीय लक्ष्य पूरा गर्न संघर्षरत अस्ट्रेलियाका लागि जलविद्युत्मा नेपालको सय वर्षभन्दा लामो अनुभव उपयोगी हुन सक्छ।

केभिन रडले नेपालबाट सिकेको पाठ

राष्ट्रसंघ महासभाका क्रममा न्यूयोर्कमा भएको एसिया सोसाइटीको कार्यक्रममा परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनाल र अस्ट्रेलियाका पूर्वप्रधानमन्त्री केभिन रडबीच संवाद भएको थियो। सोही संवादमा रडले गौतम बुद्ध नेपालमा जन्मिएको कुरा आफूलाई थाहै नभएको स्वीकारे।

परराष्ट्रमन्त्री खनालले नेपालमा हिन्दू र बौद्ध धर्मबीचको अनौठो सहअस्तित्वबारे बताउँदै बुद्धलाई हिन्दू परिवारले पनि उत्तिकै श्रद्धाका साथ पुज्ने गरेको उल्लेख गरे। उनले महायान बौद्ध परम्पराको जरा काठमाडौं उपत्यकामा रहेको र यो तिब्बत हुँदै एसियाभर फैलिएको पनि बताए।

यो सानो प्रसङ्गले ठूलो सन्देश दिन्छ। विश्वका अनुभवी नेताहरूसमेत नेपालको इतिहास, संस्कृति र सम्पदाबारे पूर्ण रूपमा जानकार छैनन्। त्यसैले नेपालले आफ्नो कथा आफैँ सुनाउनुपर्छ। जसरी रडले नेपालबाट नयाँ कुरा सिके, त्यसैगरी अस्ट्रेलियाले पनि जलविद्युत्, सांस्कृतिक सद्भाव र प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वबारे नेपालबाट धेरै सिक्न सक्छ।

विश्वमञ्चमा नयाँ प्रभाव

विगतका सरकारहरूले विरलै गर्न सकेको काम नयाँ सरकारले गरिरहेको देखिन्छ। प्रधानमन्त्रीको चर्चित राष्ट्रसंघ सम्बोधन, ‘सगरमाथादेखि समुद्रसम्म’ अभियान र अस्ट्रेलियासँग लगातारका उच्चस्तरीय भेटले नेपालको आवाज विश्वमञ्चमा पहिलेभन्दा बढी सुनिन थालेको संकेत गर्छ।

बाढीको पीडाबाट जन्मिएको यो आवाज अब साझेदारीमा बदलिन सक्छ। अस्ट्रेलियामा रहेको दुई लाखभन्दा बढीको नेपाली समुदायका लागि यो भ्रमण गर्वको विषय पनि हो।